Myślisz o własnej działalności i gubisz się w pojęciach firma, przedsiębiorstwo, przedsiębiorca? Z tego tekstu dowiesz się, jak prawo je rozróżnia i co to zmienia dla ciebie. Po lekturze łatwiej podejmiesz decyzje przy zakładaniu albo prowadzeniu biznesu.
Czy przedsiębiorstwo to firma?
W języku potocznym niemal każdy mówi, że „ma firmę” albo „pracuje w przedsiębiorstwie”. W dokumentach i ustawach te określenia nie znaczą jednak tego samego. Pomyłka bywa kosztowna, bo wpływa na treść umów, wpisy do rejestrów czy sposób dziedziczenia po zmarłym właścicielu.
W prawie cywilnym przedsiębiorstwo to nie „biznes jako taki”, lecz zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 55 Kodeksu cywilnego). Chodzi o cały „warsztat gospodarczy” – maszyny, towary, know-how, nazwę handlową, umowy z kontrahentami, prawa z licencji, a nawet domenę internetową.
Z kolei firma to według Kodeksu cywilnego oznaczenie przedsiębiorcy. Nie jest ani budynkiem, ani zespołem składników majątku, ani samą działalnością. To po prostu nazwa, pod którą przedsiębiorca występuje w obrocie, zawiera umowy i jest wpisany do CEIDG lub KRS.
W świetle prawa nie „sprzedajesz firmy”, tylko sprzedajesz przedsiębiorstwo albo jego zorganizowaną część, a nazwa (firma) jest jednym z elementów tego przedsiębiorstwa.
Kim jest przedsiębiorca?
Żeby uporządkować pojęcia, trzeba zacząć od przedsiębiorcy. W Kodeksie cywilnym i w Prawie przedsiębiorców znajdziesz bardzo zbliżone definicje. Przedsiębiorcą jest:
osoba fizyczna, osoba prawna albo jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą we własnym imieniu. Do tej grupy należą też wspólnicy spółki cywilnej w zakresie prowadzonej przez nich działalności.
Działalność gospodarcza to z kolei zorganizowana działalność zarobkowa, prowadzona w sposób ciągły i we własnym imieniu. Nie chodzi więc o jednorazową sprzedaż rzeczy używanej, ale o powtarzalne czynności zarobkowe.
Co to jest firma w sensie prawnym?
Kodeks cywilny mówi wprost: „przedsiębiorca działa pod firmą”. Oznacza to, że firma nie jest samodzielnym bytem, tylko nazwą, którą posługuje się przedsiębiorca. Tę nazwę ujawnia się w odpowiednim rejestrze (CEIDG lub KRS).
Ustawodawca stawia firmie kilka wymogów. Przede wszystkim:
- musi odróżniać się dostatecznie od innych firm działających na tym samym rynku,
- nie może wprowadzać w błąd, szczególnie co do osoby przedsiębiorcy, rodzaju działalności, miejsca prowadzenia biznesu czy źródeł zaopatrzenia,
- powinna być spójna z formą prawną podmiotu (inaczej wygląda firma osoby fizycznej, inaczej spółki z o.o. czy spółki jawnej).
W praktyce firma działa jak „wizytówka” przedsiębiorcy w obrocie. Znajdziesz ją w rejestrach, na fakturach, w umowach, na szyldzie i w stopce e-mail.
Jak odróżnić firmę od przedsiębiorstwa?
Rozróżnienie jest proste, choć na co dzień mało kto je stosuje. Przedsiębiorstwo to zespół składników służących do prowadzenia biznesu. Przedsiębiorca to podmiot (osoba fizyczna, spółka), który tę działalność prowadzi. Firma to nazwa przedsiębiorcy ujawniona w rejestrze.
Można mieć jedno przedsiębiorstwo i kilka przedsiębiorców? Nie – przedsiębiorstwo „przypisane” jest do właściciela lub współwłaścicieli. Można natomiast wyobrazić sobie sytuację, w której kilku wspólników prowadzi wspólne przedsiębiorstwo (np. w spółce jawnej), korzystając z jednej firmy wpisanej w KRS.
Przedsiębiorstwo jako majątek
Art. 55 Kodeksu cywilnego wymienia przykładowe składniki przedsiębiorstwa. Należą do niego w szczególności:
oznaczenie indywidualizujące firmę (czyli nazwa), nieruchomości i ruchomości, prawa wynikające z umów najmu lub dzierżawy, koncesje i licencje, patenty, znaki towarowe, majątkowe prawa autorskie, wierzytelności i prawa z umów z kontrahentami.
Wiele z tych elementów da się sprzedać osobno. Gdy jednak strony zawierają umowę zbycia przedsiębiorstwa, domyślnie przechodzą wszystkie składniki związane z jego prowadzeniem, o ile strony nie wyłączą ich wyraźnie w umowie.
Firma jako nazwa przedsiębiorcy
Firma nie ma własnego majątku i nie może samodzielnie być stroną umowy. To przedsiębiorca nabywa prawa, zaciąga zobowiązania i odpowiada za długi. Firma jest tylko oznaczeniem, które pomaga go zidentyfikować. W dużych sporach sądowych rozróżnienie bywa decydujące.
Jeśli więc w umowie wpiszesz „sprzedaję firmę X”, sąd będzie badał, czy strony faktycznie chciały przenieść przedsiębiorstwo (czyli całość majątku związanego z działalnością), czy tylko samą firmę w sensie nazwy. Precyzyjne sformułowania zmniejszają pole do sporu.
W języku prawnym powiesz: „przedsiębiorca X prowadzi przedsiębiorstwo pod firmą Y”. Każdy z tych trzech elementów ma inne znaczenie i inne konsekwencje.
Jak wygląda firma w różnych formach działalności?
Ustawy dokładnie regulują, jak ma brzmieć firma osoby fizycznej, spółki osobowej czy osoby prawnej. Część zasad wynika z Kodeksu cywilnego, część z Kodeksu spółek handlowych. Dzięki temu łatwo z samej nazwy wyczytać, z kim masz do czynienia.
Firma osoby fizycznej
W przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej firma musi zawierać imię i nazwisko przedsiębiorcy. Można do niej dodać elementy opisujące branżę, miejsce czy wyróżnik marketingowy. Przykład: „Warsztat Samochodowy Szybko Tanio Dobrze Jan Kowalski”.
Ważne, by imię i nazwisko pojawiło się w brzmieniu pozwalającym zidentyfikować osobę. Często przedsiębiorcy skracają firmę na szyldzie lub w reklamie, ale w dokumentach urzędowych i rejestrze widnieje pełne oznaczenie z imieniem i nazwiskiem.
Firma osoby prawnej
Przy osobach prawnych – np. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością albo spółce akcyjnej – firma to ich nazwa, która musi zawierać określenie formy prawnej. Skrót „sp. z o.o.” czy „S.A.” jest tu obowiązkowy. Większość spółek dodaje również określenie profilu działalności lub siedziby.
Przykładowa firma może brzmieć: „Alfa Logistyka sp. z o.o.” albo „Polskie Zakłady Energetyczne S.A.”. Nazwisko osoby fizycznej można wpisać do firmy spółki, jeśli pokazuje to związek tej osoby z powstaniem lub działaniem podmiotu, ale wymaga to zgody tej osoby, a po jej śmierci – zgody małżonka i dzieci.
Firma spółek osobowych
Dla spółek osobowych – jawnej, partnerskiej, komandytowej i komandytowo‑akcyjnej – zasady kształtowania firmy określa Kodeks spółek handlowych. Ustawodawca mocniej „przywiązuje” tu nazwę do nazwisk wspólników.
Najważniejsze reguły są następujące:
| Rodzaj spółki | Elementy obowiązkowe firmy | Szczególna uwaga |
| Spółka jawna | Nazwiska lub firmy wszystkich wspólników albo jednego lub kilku oraz dopisek „spółka jawna” | Można użyć skrótu „sp.j.” |
| Spółka partnerska | Nazwisko co najmniej jednego partnera oraz „i partner”, „i partnerzy” albo „spółka partnerska” i wskazanie wolnego zawodu | Np. „Kowalski i Partnerzy Radcowie Prawni spółka partnerska” |
| Spółka komandytowa | Nazwisko co najmniej jednego komplementariusza i dopisek „spółka komandytowa” | Nie wolno umieszczać nazwiska komandytariusza – grozi pełną odpowiedzialnością |
Analogicznie działa spółka komandytowo‑akcyjna. Firma musi zawierać nazwisko komplementariusza i dopisek „spółka komandytowo‑akcyjna”. Nazwisko akcjonariusza nie może się w niej pojawić, bo wtedy odpowiadałby jak komplementariusz.
Czym różni się firma od działalności gospodarczej i przedsiębiorstwa społecznego?
W rozmowach z doradcami czy księgowymi przewijają się jeszcze dwa pojęcia: działalność gospodarcza i przedsiębiorstwo społeczne. Oba są inne niż „firma” i „przedsiębiorstwo” z Kodeksu cywilnego, ale mocno z nimi powiązane.
Działalność gospodarcza a firma i przedsiębiorstwo
Działalność gospodarcza to po prostu zespół czynności wykonywanych zarobkowo, w sposób zorganizowany i ciągły. Żeby formalnie ją prowadzić, trzeba mieć wpis do CEIDG (dla osób fizycznych) albo do rejestru przedsiębiorców w KRS (dla spółek). Dopiero wtedy uzyskujesz status przedsiębiorcy.
Tak zarejestrowany przedsiębiorca działa pod firmą, a do prowadzenia działalności używa przedsiębiorstwa (zestawu składników materialnych i niematerialnych). Działalność jest więc „czynnością”, przedsiębiorstwo „narzędziem”, a firma „nazwą”.
Przedsiębiorstwo społeczne – skąd zamieszanie?
Określenie „przedsiębiorstwo społeczne” dla wielu osób brzmi jak sprzeczność. Z jednej strony przedsiębiorstwo kojarzy się z zyskiem. Z drugiej słowo „społeczne” – z działaniem „nie dla pieniędzy”, raczej w formule darmowej pomocy.
W ujęciu prawnym przedsiębiorstwo społeczne nadal jest przedsiębiorstwem w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Prowadzi działalność gospodarczą i wykorzystuje w tym celu zorganizowany zespół składników majątkowych. Różnica dotyczy celu i sposobu podziału zysku.
Na gruncie Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej oraz wytycznych z 8 lipca 2019 r. przedsiębiorstwo społeczne:
- prowadzi działalność gospodarczą, odpłatną działalność pożytku publicznego, oświatową albo kulturalną,
- zatrudnia co najmniej 30% osób w trudnej sytuacji (bezrobotni, osoby z niepełnosprawnościami, osoby zagrożone wykluczeniem),
- nie dzieli zysku między udziałowców czy pracowników, lecz przeznacza go na rozwój i działania reintegracyjne,
- jest zarządzane w sposób demokratyczny,
- ma ograniczenia wysokości wynagrodzeń, tak aby nie kłóciły się z ideą podmiotu społecznego.
Ta definicja nie zmienia cywilnoprawnego rozumienia przedsiębiorstwa. Dodaje jedynie „przymiotnik” społeczne, który opisuje szczególną misję i zasady działania. Taki podmiot też działa pod firmą, prowadzi działalność gospodarczą i ma określone przedsiębiorstwo jako zespół składników majątku.
Jak to przełożyć na praktykę przedsiębiorcy?
Różnica między firmą a przedsiębiorstwem nie jest wyłącznie teoretyczna. Wpływa na to, jak redagujesz umowy, planujesz sukcesję po swojej śmierci, a nawet jak rozumiesz oferty dotacji czy programów wsparcia.
Umowy, sprzedaż biznesu, sukcesja
W obrocie gospodarczym pojawiają się zwroty typu „sprzedaż firmy” albo „przejęcie firmy”. Z prawnego punktu widzenia najczęściej chodzi o zbycie przedsiębiorstwa lub udziałów w spółce, która dane przedsiębiorstwo prowadzi. Warto zadbać, by w umowie znalazło się precyzyjne określenie:
czy druga strona nabywa całe przedsiębiorstwo, z jego składnikami i umowami, czy tylko wybrane aktywa, na przykład znaki towarowe lub część sprzętu. Należy też wskazać, czy przechodzi firma jako nazwa, a jeśli tak – na jakich zasadach.
Przy jednoosobowej działalności gospodarczej dodatkowe znaczenie ma sukcesja. Przedsiębiorstwo osoby fizycznej po śmierci właściciela nie znika automatycznie. Dzięki instytucji zarządu sukcesyjnego spadkobiercy mogą przez pewien czas prowadzić przedsiębiorstwo „w spadku”, dalej pod dotychczasową firmą z dopiskiem „w spadku”.
Rejestracja i nazwa przy zakładaniu działalności
Gdy zakładasz działalność, decydujesz tak naprawdę o trzech rzeczach naraz. Po pierwsze, wybierasz formę prawną, a więc kształt przedsiębiorcy (osoba fizyczna, spółka z o.o., spółka jawna). Po drugie, projektujesz firmę, czyli nazwę, która trafi do CEIDG lub KRS. Po trzecie, tworzysz swoje przedsiębiorstwo jako zespół składników – miejsce, sprzęt, umowy, markę.
Wymagania dotyczące nazwy różnią się w zależności od formy działalności:
- jednoosobowa działalność – w firmie musi być imię i nazwisko,
- spółki osobowe – w firmie konieczne są nazwiska wybranych wspólników i oznaczenie typu spółki,
- spółki kapitałowe – firma to dowolna nazwa z obowiązkowym oznaczeniem formy prawnej („sp. z o.o.”, „S.A.”).
Dobrze przygotowana firma łączy wymogi prawne z marketingiem. Powinna jednocześnie spełniać kryterium odróżnialności, nie wprowadzać w błąd i być łatwa do zapamiętania przez klientów.
Gdy pytasz „czy przedsiębiorstwo to firma?”, warto dodać jedno słowo: „nie”. Firma to nazwa, przedsiębiorstwo to majątek i organizacja, a za wszystkim stoi konkretny przedsiębiorca.
